Tết Canh Dần 2010 đang cận kề, người Mường ở tỉnh Hòa Bình cùng với bà con các dân tộc khác đang chuẩn bị đón năm mới sau một năm lao động vất vả. Cùng với việc xem lịch phổ thông để biết ngày lành, tháng tốt, thì ở vùng Mường Bi, huyện Tân Lạc, đồng bào Mường còn tìm đến các thầy mo để xem lịch cổ truyền của dân tộc Mường- còn gọi là lịch Đoi- chuẩn bị cho lễ hội khai hạ- xuống đồng.

Lịch Đoi người Mường làm trên 12 thanh tre, mỗi thanh dài khoảng 20cm, rộng 3cm, thể hiện 12 tháng trong năm, cùng với những vạch khắc trên đó, người Mường xưa đã đúc kết được những ngày, tháng trong một năm theo quy luật tự nhiên. Trong những tháng đó có ngày làm ăn thua lỗ, có những ngày đi săn bắn được nhiều thú rừng và có những ngày mưa, bão...

Sở dĩ người Mường gọi là lịch Đoi bởi lịch được phân chia ngày tháng trong một năm theo sự vận hành của sao Đoi, còn gọi là sao Tua Rua- chòm sao nhỏ có bảy ngôi vận hành theo chiều từ Đông sang Tây.

Theo quan niệm của người Mường, một tháng của người Mường xưa được tính theo 3 tuần trăng, mỗi tuần là mười vạch khắc trên một thanh tre thể hiện mười ngày trong tháng. Như vậy là một tháng có 30 vạch khắc dọc 2 sống của thanh tre đó.

Thượng tuần- mười ngày đầu, gọi là ngày kây, những ngày này hay được người Mường tổ chức cưới xin, khánh thành, xây nhà mới, được vạch khắc cùng chiều với 10 ngày cuối tháng- hạ tuần.

Hạ tuần là những ngày hết trăng, người Mường thường không làm một công việc gì hết trong những ngày này, nếu làm sẽ bị thua lỗ hoặc công việc sẽ không được suôn sẻ.

Trung tuần- mười ngày giữa tháng được vạch khắc ngược sống tre, khác chiều với ngày kây và ngày hết trăng, được người Mường gọi là ngày lồng- ngày có trăng nếu đẻ vào ngày này trẻ con sẽ được sáng dạ, thông minh.

Theo cách tính của người Mường xưa, sao Đoi chuyển dịch nhanh hơn mặt trăng. Vị trí giữa sao Đoi và mặt trăng tùy theo các tháng trong một năm. Khi sao Đoi vượt qua mặt trăng, người Mường gọi đó là ngày "Đoi vào" hay "ngậm Đoi".

Theo lịch Đoi, người Mường quan niệm một năm có 12 tháng, mỗi tháng có một tên riêng. Các tháng đó đều được tính sớm hơn bốn tháng so với lịch âm của người Việt. Bắt đầu một năm mới tính theo lịch của người Mường vào tháng 4 lịch Đoi.

Lịch Đoi được người Mường coi là lịch vạn sự, tính ngày lành, tháng tốt để bắt đầu một công việc gì đó như làm mùa kây tha, làm nhà kây trong- làm mùa thường làm vào kây tha là tháng 1, tháng 12 Mường- làm ăn tháng này thuận lợi, suôn sẻ, còn làm nhà vào ngày kây trong, tức tháng 3 Mường, sẽ được kín đáo và chắc chắn...

Lịch Đoi không thay đổi theo năm, 12 thanh tre được người Mường sử dụng trong suốt cuộc đời mình, trên đó có đục lỗ, cảnh báo những ngày làm ăn thua lỗ hoặc thất bại, tháng nào càng nhiều lỗ càng nên tránh và có những ngày đại lỗ (bốn lỗ trong một ngày) không làm một công việc gì hết.

Lịch Đoi là một sự tổng hợp, đúc kết kinh nghiệm qua nhiều đời của người Mường xưa, là biểu hiện tư duy Mường trong sự nhận thức thế giới xung quanh. Lịch Đoi giúp người Mường tránh những ngày xấu, không may mắn để cấy hái, dựng vợ gả chồng những ngày đẹp trời. Hiện tại rất ít người biết xem lịch Đoi, chỉ những thầy mo có tuổi mới nhận xét chính xác từng ngày trong tháng và từng tháng trong năm.           

Trần Minh